Vespers, Sergei Rachmaninov

De voorverkoop start op 1 september 2021

Rachmaninov’s “All-Night Vigil” is een a capella compositie voor koor, die hij binnen slechts twee weken schreef en die in maart 1915 zijn première beleefde in Moskou. Het werk bestaat uit teksten, ontleend aan de liturgie van de Russisch-orthodoxe vesperdienst. Toch is de vertaling van de titel van het werk met alleen het woord “Vespers” misleidend en onvolledig. Alleen de eerste zes delen bevatten namelijk originele canonieke teksten van de vesperdienst. De overige negen delen zijn bewerkingen van andere Russische gezangen. Misschien wel daarom werden zijn “Vespers” bijna nooit tijdens kerkdiensten gebruikt, maar des te vaker in concertzalen uitgevoerd en daar met groot enthousiasme ontvangen. Zo werd het werk na de première binnen dezelfde maand nog maar liefst vijf keer opnieuw uitgevoerd.

“All-Night Vigil” wordt bejubeld als “het mooiste werk dat de componist ooit heeft geschreven” en “het schitterendste product van de Russisch-orthodoxe kerk”. Dat laatste is nogal opmerkelijk, omdat Rachmaninov geen bijzonder gelovig mens was. Waarschijnlijk heeft hij de oude kerkmuziek eerder gebruikt om zijn muzikale ideeën vorm te geven dan om met zijn muziek de kerkelijke vesperdiensten op te luisteren.
Niettemin wordt de “All-Night Vigil” van Rachmaninov beschouwd als het hoogtepunt van de Russische sacrale muziek, in 1882 ingezet met de gelijknamige compositie van Sergei Tchaikovsky (op. 52). Diens compositie is voor Rachmaninov een belangrijke inspiratiebron geweest. Maar zijn versie onderscheidt zich door een veel complexere harmonie en polyfonie. Zo zijn er momenten waarop het koor zingt in een vier-, vijf-, zes- en achtstemmige harmonie, in het zevende deel zelfs met elf verschillende stemmen.

Die veelheid van stemmen voert de luisteraar door een breed scala van emoties. De berusting van Simeon (deel 5, “Nu laat u, Heer, uw dienaar in vrede heengaan”) met de prachtige tenorsolo en de diepe bassen, die “stap voor stap in de tombe afdalen”. Toen hij het voor het eerst voorspeelde voor Nicolai Danilin, die het werk zou dirigeren, slaakte deze een zucht met de opmerking: “Waar haal ik in godsnaam zulke diepe bassen vandaan? Die zijn even zeldzaam als asperges met Kerstmis!” Al even veelzeggende voorbeelden van dat brede scala van emoties zijn de gewijde stemming van het “Ave Maria” in deel 6 en het extatische 15e deel (“Aan u, triomferende Heer der heerscharen”).

“All-Night Vigil” geldt ook als een eindpunt. Met de Russische revolutie en het ontstaan van de Sovietunie werd religieuze muziek verboden. Het Synodical Choir, bij uitstek representatief voor de uitvoering van de Russische sacrale muziek, werd vervangen door de People’s Choir Academy. Rachmaninov’s “All-Night Vigil” geldt daarmee als icoon voor het einde van een unieke muziekperiode.

(Eigen vertaling; ontleend aan: https://en.wikipedia.org/wiki/All-Night_Vigil_(Rachmaninoff)